Béo phì để lại di chứng nghiêm trọng hơn những gì chúng ta nghĩ

Một nghiên cứu quốc tế mang tính đột phá gần đây đã chỉ ra rằng, béo phì không chỉ đơn thuần là sự tích tụ mỡ thừa nhất thời mà còn để lại những dấu ấn sinh học sâu đậm và kéo dài trong hệ miễn dịch.  

Theo kết quả được công bố trên tạp chí danh tiếng EMBO Reports, các nhà khoa học từ Đại học Birmingham, Đại học Queen Mary of London (Vương Quốc Anh) và Đại học Maynooth (Cộng Hòa Ireland) đã chứng minh rằng các tế bào miễn dịch có khả năng ghi nhớ trạng thái chuyển hóa tiêu cực lâu hơn nhiều so với các giả định trước đây. 

Cụ thể, dù lượng mỡ thừa đã được giảm thiểu đáng kể, một bộ phận tế bào T hỗ trợ vẫn bị “khóa” ở trạng thái viêm mãn tính, từ đó âm thầm thúc đẩy nguy cơ mắc các bệnh hiểm nghèo như đái tháo đường loại 2, ung thư và nhiều rối loạn chuyển hóa phức tạp khác.

Các thí nghiệm tiến hành trên chuột cho thấy một thực tế đáng lo ngại, khi những cá thể chuột sau khi giảm cân vẫn duy trì các tế bào T bộ nhớ (Tem) hoạt động mạnh mẽ như thời kỳ đỉnh điểm của béo phì. Phải mất một khoảng thời gian duy trì chế độ ăn lành mạnh dài gấp đôi thời gian giảm cân thì tình trạng viêm nhiễm này mới bắt đầu có dấu hiệu thuyên giảm.

Ở cơ thể người, vấn đề này còn trở nên phức tạp và dai dẳng hơn. Các dữ liệu lâm sàng từ nhóm bệnh nhân sử dụng thuốc giảm cân semaglutide, nhóm người tập luyện cường độ cao và cả những bệnh nhân mắc hội chứng Alström di truyền đều cho thấy tế bào T CD4 rất khó khôi phục lại trạng thái cân bằng ban đầu, bất kể các chỉ số về cân nặng hay thành phần cơ thể đã có sự cải thiện rõ rệt.

Căn nguyên của hiện tượng này nằm ở quá trình methyl hóa DNA, một cơ chế sinh học làm thay đổi cách thức hoạt động của gen mà không làm biến đổi trình tự DNA gốc. Sự can thiệp này đã vô hiệu hóa các gen quan trọng liên quan đến quá trình tự thực bào – cơ chế tự làm sạch và tái chế chất thải của tế bào, đồng thời thúc đẩy quá trình lão hóa miễn dịch. 

Đặc biệt, sự suy giảm methyl hóa ở hai gen STK26 và CDKN1C khiến các tế bào miễn dịch dễ rơi vào trạng thái già cỗi và gây viêm dai dẳng. Tác nhân trực tiếp gây ra những biến đổi tiêu cực này chính là acid béo bão hòa palmitate, một thành phần cực kỳ phổ biến trong các loại thực phẩm chế biến sẵn và đồ chiên rán.

“Các nỗ lực giảm cân trong ngắn hạn có thể không đủ để loại bỏ ngay lập tức những nguy cơ sức khỏe tiềm ẩn liên quan đến béo phì”, Giáo sư Claudio Mauro, một chuyên gia hàng đầu về miễn dịch học, cảnh báo. “Thay vào đó, ‘ký ức béo phì’ trong hệ miễn dịch chỉ có thể dần phai nhạt nếu con người kiên trì duy trì việc quản lý cân nặng một cách liên tục và nghiêm ngặt”.

Giáo sư Mauro uớc tính quá trình “xóa ký ức” này có thể đòi hỏi từ 5 đến 10 năm chung sống với lối sống lành mạnh, dù các nhà khoa học vẫn cần thêm những nghiên cứu dài hạn để đưa ra mốc thời gian chính xác hơn.

Đồng quan điểm trên, chuyên gia dịch tễ phân tử Belinda Nedjai cho rằng hệ miễn dịch dường như đang lưu giữ một “hồ sơ phân tử” về những biến động chuyển hóa trong quá khứ. Đây chính là chìa khóa giải mã cho việc tại sao có tới 80% người giảm cân thành công vẫn phải đối mặt với nguy cơ tái béo phì và tại sao các rủi ro về bệnh tật không biến mất ngay lập tức sau khi giảm cân. 

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng mở ra một hướng đi đầy triển vọng trong điều trị khi phát hiện ra các loại thuốc ức chế SGLT2, vốn dùng cho bệnh đái tháo đường, có khả năng hỗ trợ loại bỏ các tế bào già cỗi và giảm viêm hiệu quả. Nếu được kết hợp với một lộ trình giảm cân bền vững, các liệu pháp này có thể giúp đẩy nhanh quá trình tái tạo hệ miễn dịch.

Phát hiện này không chỉ cung cấp cái nhìn mới về bản chất của béo phì mà còn giúp giải thích hiện tượng tăng cân trở lại ở cả những người đã giảm cân, cũng như lý do tại sao các nguy cơ bệnh tật vẫn đeo bám những người từng bị thừa cân trong một thời gian dài. 

Trong bối cảnh hàng trăm triệu người đang phải vật lộn với các vấn đề về cân nặng trên toàn cầu, việc theo đuổi một lối sống lành mạnh không còn là một lựa chọn nhất thời mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để bảo vệ sức khỏe lâu dài. 

Các chuyên gia khuyến nghị những người từng có tiền sử béo phì cần đặc biệt chú trọng đến việc theo dõi các chỉ số viêm mãn tính, và nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ để có các biện pháp hỗ trợ miễn dịch phù hợp trong suốt quá trình duy trì thể trạng.